De Avond van de Onderzoeksjournalistiek

Wie maakten in 2018 de beste onderzoeksjournalistiek in Nederland en Vlaanderen? Op 22 maart reikt de Vereniging van Onderzoeksjournalisten De Loep 2018 en de VVOJ Aanmoedigingsprijs uit aan journalisten die zich vorig jaar hebben onderscheiden met opmerkelijke publicaties, uitzendingen en digitale dossiers. Wie gaan naar huis met de beeldjes, de geldbedragen en de eer? Kom op 22 maart naar De Avond van de Onderzoeksjournalistiek en maak het live mee!

Tim Verheyden en Amra Dorjbayar – VRT Nieuws

door: Rineke van Houten

De identitaire bewegingen in Europa zijn in opmars. Hoe zit dat in Vlaanderen? Uit ‘journalistieke basisinteresse’ dook VRT-journalist Tim Verheyden in de rechts-radicale Beweging Schild & Vrienden. Gaandeweg sloot collega Amra Dorjbayar zich aan. Het resultaat van hun onderzoek is onthutsend. Voor de buitenwereld is Schild & Vrienden een club die pleit voor ‘eerlijke media die het volledige verhaal vertellen’ en ‘geen Sinterklaas zonder Zwarte Piet’ willen. Binnenshuis wordt uitermate racistische en seksistische taal gebezigd en worden wapens verheerlijkt. Hoe gevaarlijk is de beweging Schild & Vrienden echt?

De charismatische leider Dries Van Langenhove van Schild & Vrienden vond het goed dat ze hem zes maanden met kleine camera volgden voor het VRT-programma Pano. Dat de journalisten er later in slaagden te infiltreren in de ondergrondse chatgroepen en meer dan 67.000 berichten bekeken en analyseerden, bleef voor hem verborgen.

Voor de eerste bijeenkomst van Schild & Vrienden die Pano vastlegt, hebben jonge mannen zich verzameld in de binnenstad van Gent. Doel is een demonstratie voor een humaner vluchtelingenbeleid te verstoren door de Europese vlag te vervangen voor hun eigen vlag. Dat lukt. ‘Fascist!’ schreeuwen de linkse activisten hen na. ‘Racist!’

“Klopt dat?” vraagt de verslaggever na afloop van de actie aan voorman Van Langenhove. “Nee,” antwoordt hij. “Dat zijn uitgeholde begrippen.” Deze en alle andere acties en ontmoetingen van de beweging worden zorgvuldig gefilmd door de leden zelf. Dat doen ze om de beelden vervolgens via sociale media doelgericht te verspreiden, ook onder Europese zusterbewegingen. De Facebookpagina, die de journalisten via een van de leden kunnen bezoeken, telt 14.000 vrienden.

Vlaemsch rijk

Aan de gesprekstafel in televisieprogramma’s en tijdens lezingen praat Dries Van Langenhove bevlogen maar gematigd over na te streven familiewaarden, dat er een nieuwe wind door Vlaanderen moet waaien, dat er meer aandacht moet komen voor ouderen. Op sociale media gedragen hij en zijn leden zich als trollen, zien Verheyden en Dorjbayar. En ijveren ze voor een blanke staat, met haatposts en gecoördineerde acties. ‘Laat jullie gaan vrienden, troll the living shit out of them’, post Van Langenhove. Ze infiltreren in organisaties en instellingen, zoals de Vlaamse Jeugdraad, waar ze vier zetels bemachtigen. Het doel is sabotage. Ze creëren valse profielen, waarmee ze de Jeugdraad in een slecht daglicht plaatsen.

Een belangrijk middel om boodschap en gedachtegoed te verspreiden is de zogenaamde ‘meme’, een ‘grappige’ afbeeldingen met een paar woorden tekst over politiek en actualiteit. Internettaal om te zeggen wat je denkt. Het begint met memes, het eindigt met een ‘Vlaemsch rijk van de Noordzee tot Katanga’, twittert Van Langenhove. Verheyden: “De memes gebruiken ze als een vorm van taal om hun doel te bereiken, namelijk de maatschappij diep polariseren. Daaruit bleek ook dat het verhaal dat ze voor de ogen van iedereen uitdragen, verschilt van wat ze écht denken. In de reportage laten we zien hoe ze georganiseerd ‘trollen’, via metapolitiek de ideeën van de mensen willen veranderen. Hoe ze strategisch online te werk gaan om hun boodschappen te verspreiden én culturele organisaties te verrechtsen.”

Op een gegeven moment wordt het chatverkeer van de leden van de beweging verlegd naar een ‘discordgroep’, een gamegroep die minder makkelijk door buitenstaanders is te benaderen. De beweging blijkt op militaire leest geschoeid. Wie meer doet voor de groep, kan sneller omhoog klimmen in rang. De harde kern vormen de ‘strijders’ en ‘veteranen’. Dries Van Langenhove is de ‘eindbaas’. Daarnaast heerst een sterke lichaamscultus: je moet sterk en gespierd zijn, sporten voor een gezond lichaam. De VRT-journalisten stelden vast ‘dat hun discours alsmaar harder werd, met oproepen tot geweld als sluitpunt. De reportage verbindt de verschillende standpunten van deze identitaire beweging – die los van elkaar gezien kunnen worden gezien als conservatieve, maar gerust legitieme standpunten – tot een groter radicaler geheel.’

De journalisten wilden ‘trial by media’ vermijden. Verheyden: “We zijn telkens omstandig te werk gegaan, hielden ons strikt aan de feiten. Er zitten geen kleurwoorden in de reportage, geen woorden die een mening uitspreken. Het taalgebruik is feitelijk en ondersteunend. We doen niet aan ‘guilty by association’, noemen niet hoeveel leden van Schild &Vrienden bij een politieke partij actief zijn. We noemen wel een naam als iemand een politieke of openbare functie opneemt of wil opnemen.” Samenwerking op de redactie was cruciaal voor dit onderzoek, zegt Verheyden, die niet veel kwijt kan over de werkwijze, temeer omdat het dossier nog niet is gesloten. “Het verhaal is nog niet ten einde.”

Impact

De reportage bereikt op televisie 530.000 kijkers en meer dan 250.000 via VRT NU en vrtnws.be online, een record sinds het bestaan van deze sites. Op YouTube trekken de beelden meer dan 40.000 nieuwsgierigen, veel voor Vlaamse begrippen. De uitzending haalt wekenlang de voorpagina’s van alle Belgische kranten en wordt op scholen getoond. Er volgt een golf van reacties, ook van ongeloof. Sommige politici twijfelen aan de oprechtheid van de journalisten en verwijten de openbare omroep een verborgen agenda te hebben. Kijkers vragen waarom ze juist ‘rechts’ onder de loep hebben genomen en niet ‘links’.

De reportage heeft grote impact op de Nieuw-Vlaamse Alliantie (N-VA). Anderhalve maand voor de gemeenteraadsverkiezingen moet Bart de Wever zijn kieslijsten nagaan wie betrokken is bij de jongerenvereniging Schild & Vrienden. De VRT draagt alle data over aan de politie, na anonimisering van de bronnen. Er volgen vijftien huiszoekingen. Verheyden: “We zijn erin geslaagd Schild & Vrienden uit de mainstream te halen. Hun bekendheid is nadien wel gegroeid en uit de signalen die we opvangen, blijkt dat de vereniging een doorstart maakt. Hun kopman heeft intussen zijn politieke ambities geuit. De Vlaamse media worstelen met de figuur van Van Langenhove. Pano heeft in elk geval getoond wie Schild & Vrienden echt is.”

TIP

Werk als onderzoeksredactie ook met jonge mensen, die veel beter de weg weten in relatief onbekende sociale media. Er is intussen echt wel meer dan Facebook en Instagram. Denk aan Gab, 4Chan of Discord. Duik in die nieuwe media-ecosystemen, die mee bepalen hoe mensen elkaar vandaag zien. Het zijn platformen die een rol speelden in de verkiezing van Donald Trump.