De Avond van de Onderzoeksjournalistiek

Wie maakten in 2018 de beste onderzoeksjournalistiek in Nederland en Vlaanderen? Op 22 maart reikt de Vereniging van Onderzoeksjournalisten De Loep 2018 en de VVOJ Aanmoedigingsprijs uit aan journalisten die zich vorig jaar hebben onderscheiden met opmerkelijke publicaties, uitzendingen en digitale dossiers. Wie gaan naar huis met de beeldjes, de geldbedragen en de eer? Kom op 22 maart naar De Avond van de Onderzoeksjournalistiek en maak het live mee!

Sylvana van den Braak en Simone Peek – Platform Investico

door: Annick Hus

Wie aan arbeidsuitbuiting denkt, dwaalt in gedachten snel af naar landen als Roemenië of Bulgarije. Komen die mensen immers niet naar Nederland om op zoek te gaan naar beter betaalde jobs en aantrekkelijkere arbeidsomstandigheden? Simone Peek en Sylvana van den Braak weten beter. Zij trokken onder de vlag van Investico een potje open dat enorm stinkt.

‘De wereld achter die fijne Rijnreis blijkt helemaal niet zo fijn te zijn’, ‘Callgirl voor Albert Heijn’ en ‘Ik had mijn eigen huid in mijn handen’. De bijdragen die Simone en Sylvana schreven naar aanleiding van het dossier Arbeidsuitbuiting in Nederland trokken meteen de aandacht. Want of je nu een cruise op de Rijn boekt of langsgaat bij Albert Heijn om te hamsteren, de moderne arbeidsuitbuiting is nooit ver weg. “Er zijn zoveel mensen betrokken bij die handel”, vertelt Sylvana. “Aanvankelijk wilden we de ‘polaroidmannen’ in Amsterdam onder de loep nemen”, gaat Simone verder. “Er doen al jaren verhalen de ronde dat deze handel niet zuiver is, maar dat konden we niet hard maken. Gaandeweg kwamen we allerhande andere misstanden op het spoor, waaronder de arbeidsomstandigheden bij de cruises op de Rijn en bij Albert Heijn.”

Tijd loont

In de onderzoeken naar arbeidsuitbuiting speelden verschillende mensen een hoofdrol. Hen overtuigen om mee te werken bleek een hele klus. Sylvana: “Het is enorm belangrijk om het vertrouwen van mensen te winnen. Dat bleek soms best lastig, omdat het hier groepen mensen betreft die niet zichtbaar zijn in het dagelijkse leven. We hebben echt onze tijd genomen, zodat de betrokkenen beseften dat we daadwerkelijk geïnteresseerd waren in hun verhalen.”
Het werk dat AH en Rijncruises voor arbeidsmigranten voorzien, flirt met de grenzen van de illegaliteit. Mensen opsporen die in deze sectoren werken, was niet altijd even evident. “We hebben verschillende registers opengetrokken om zoveel mogelijk mensen te vinden”, zegt Simone. “In eerste instantie hebben we aangeklopt bij vakbonden, belangenorganisaties en artsen, maar uiteindelijk speelden ook de sociale media een belangrijke rol in het totstandkomen van de verhalen. Niet alleen hielpen deze kanalen ons om mensen te vinden, maar ook om verhalen te verifiëren. Hoewel velen denken dat ze hun mediakanalen voldoende afschermen voor de buitenwereld, wisten we toch handig gebruik te maken van de overvloed aan info die zulke platformen bieden.”

Bureau- en veldwerk combineren

Simone: “Sociale media waren in dit geval uitstekende factcheckers. Was persoon X op dat moment wel op die bepaalde plek? Klopt het dat persoon Y enkele maanden geleden zijn been heeft gebroken? Deze platformen helpen om de geloofwaardigheid van je verhaal kracht bij te zetten. Anderszijds hebben we via sociale media ook vangnetten uitgegooid, door specifieke zoekopdrachten uit te voeren. We probeerden via chat mensen te contacteren, waardoor we zo efficiënt mogelijk relevante informatie konden verzamelen.”

Sylvana: “Uiteraard zijn we ook zelf op pad gegaan. Zo bezochten we onder meer de containers waarin Albert Heijn-medewerkers wonen en hebben we zelf een riviercruise meegepikt. We hebben het bureau- en veldwerk goed weten te combineren.”

Tegenwind

Wie misstanden in een bepaalde sector aankaart, mag wat tegenwind verwachten. Voor Simone en Sylvana was dat niet anders. “Je hebt natuurlijk de klassieke woordvoerder, die betaald wordt om een positief verhaal naar buiten te brengen”, vertelt Simone. “Zoals verwacht begon die op een gegeven moment behoorlijk lastig te doen. Ook het uitzendbureau dat slaapplaatsen voor de arbeidsmigranten regelt, was niet opgezet met ons onderzoek. De mensen van de riviercruises staken gewoon hun kop in het zand. Dat was best eigenaardig.”
Sylvana: “De woordvoerders hebben op een gegeven moment de hoofdredacteur gecontacteerd in een poging het onderzoek tegen te houden. Verder probeerden ze ons telkens weer op het verkeerde been te zetten door te zeggen dat onze informatie niet klopte.”

Audio verzamelen

De resultaten van het onderzoek van Sylvana en Simone werden niet alleen in enkele intrigerende artikels gegoten. De dames namen samen met Argos ook hun eerste radioreportage op. “Voor het Rijnverhaal konden we rekenen op Saar, die gaandeweg meewerkte aan het onderzoek”, zegt Sylvana. “Zij zorgde ervoor dat we voldoende relevant audiomateriaal verzamelden. Bovendien schreef ze ook enkele sterke verhaallijnen en monteerde zij de reportage, zodat we een goede eerste audioreportage konden afleveren.”
Simone: “Zo’n radioreportage maken is toch een hele uitdaging. Er zijn zoveel zaken waaraan je moet denken. Bovendien vraagt het veel tijd en geduld om alles op z’n plaats te krijgen. Als je het verhaal verkeerd vertelt, dan haakt de luisteraar misschien af. Daarom is het, net als bij het schrijven van een artikel, zeer belangrijk elk woord te wikken en te wegen.”

Masterclass Investico

Het onderzoek rond de arbeidsuitbuiting in Nederland kaderde in de masterclasses die Investico sinds enige tijd organiseert. Tijdens deze opleiding van vijf maanden voeren de deelnemers onder begeleiding van hoofdredacteur Jeroen Trommelen en redacteur Thomas Muntz een groot onderzoek uit. “De masterclass van Investico is verplicht voor iedereen die voor het platform aan het werk wil”, vertelt Simone. “Voordat je mag deelnemen, moet je solliciteren. Zo is de samenwerking met Sylvana tot stand gekomen. Naar aanleiding van deze masterclass schreven we twee artikels voor ‘De Groene Amsterdammer’. Gaandeweg zijn we op het verhaal van Albert Heijn gebotst, wat ons aardig wat bijvangst heeft opgeleverd.”
Simone en Sylvana zijn blij met hun stekje bij Investico. Simone: “Het is bijzonder prettig om aan ‘slow journalism’ te doen, zodat je je helemaal kunt vastbijten in een onderwerp. Je krijgt ook de tijd om samen te werken met collega’s, zonder dat de druk daarbij te hoog ligt. Je krijgt de kans om het nieuws op een andere manier te benaderen. Wat klopt er wel en wat niet? Het leuke is ook dat wanneer je iets wilt blootleggen, het resultaat soms verbazend anders uitdraait. Dat was met het dossier rond arbeidsuitbuiting ook zo, wat het allemaal des te boeiender maakt.”
Ook Sylvana kwam er gaandeweg achter dat onderzoeksjournalistiek haar ding is. “Tijdens mijn opleiding liep ik stage bij een lokaal radiostation en bij NU.nl, wat op zich leuk en leerrijk was. Daarna kwam ik bij een uitgeverij en uiteindelijk bij een opinieblad terecht, waar ik voor het eerst onderzoeksjournalistieke dingen kon doen. Je kreeg er drie of vier weken de tijd om aan een groot verhaal te werken. Dat vond ik zo aangenaam, dat ik bewust meer de kant van de onderzoeksjournalistiek op ben gegaan.”

Nieuwe podcast

Intussen werken Simone en Sylvana alweer aan een nieuw journalistiek project. “We hebben net een nieuwe podcast gelanceerd, waarin we uitleggen hoe een onderzoek tot stand komt. Op deze manier willen we zowel journalisten, lezers als luisteraars meer inzicht geven in hoe we werken”, vertelt Simone. Sylvana: “De bedoeling is om elke maand een nieuwe aflevering online te zetten. Voor de geïnteresseerden: zoek naar de podcast ‘Speurwerk’!”

https://www.platform-investico.nl/dossiers/arbeidsuitbuiting-in-nederland/