De Avond van de Onderzoeksjournalistiek

Wie maakten in 2018 de beste onderzoeksjournalistiek in Nederland en Vlaanderen? Op 22 maart reikt de Vereniging van Onderzoeksjournalisten De Loep 2018 en de VVOJ Aanmoedigingsprijs uit aan journalisten die zich vorig jaar hebben onderscheiden met opmerkelijke publicaties, uitzendingen en digitale dossiers. Wie gaan naar huis met de beeldjes, de geldbedragen en de eer? Kom op 22 maart naar De Avond van de Onderzoeksjournalistiek en maak het live mee!

Siebe Sietsma en Christel Voorn – Nieuwsuur

door: Hans August

Het UWV is verantwoordelijk voor uitkeringen als die van de WW, WAO, WIA, de Ziektewet, de Wajong, de Toeslagenwet en de WAZ. Het beoordeelt niet alleen of iemand recht heeft op een uitkering, maar het bepaalt ook de hoogte en de duur daarvan. Daarnaast is het UWV verantwoordelijk voor reïntegratie van werklozen en arbeidsongeschikten.

Al jaren kampt het UWV met structurele problemen in de grootschalige verwerking via ICT, waardoor het – ook al jaren – een hoofdpijndossier vormt voor het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Nu heeft het bestuur gekozen voor een oplossing waarvan de werking nog niet is bewezen en is de OR zelfs naar de Ondernemingskamer gestapt om dit nieuwe ICT-beleid tegen te houden.

Onlangs bleek het UWV bij het toekennen of afwijzen van Wajonguitkeringen veel fouten te maken. Net als de UWV-artsen en arbeidsdeskundigen bij medische keuringen, terwijl die in Groningen nota bene door medisch verpleegkundigen worden gedaan.

Het schokkendst echter was de onthulling in Nieuwsuur over frauduleuze WW-uitkeringen aan Poolse werknemers, zoals bleek na onderzoek door Siebe Sietsma en Christel Voorn.

Na wat eerste signalen in 2009, weet de instantie al sinds 2012 van deze fraude, maar de informatie bleef binnenskamers. Pas in 2016 informeerde het UWV het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, dat op zijn beurt, net als zijn inspectie, verzuimde de Tweede Kamer hierover in te lichten. Inmiddels staat de instantie onder voortdurende controle van het ministerie.

Waar ging het precies om? Poolse werknemers die in Nederland na ten minste een half jaar werk op straat komen te staan, hebben in principe recht op een werkloosheidsuitkering. Hierbij telt het hele Europese arbeidsverleden mee, inclusief het Poolse, zodat ook iemand die slechts één dag in Nederland heeft gewerkt en werkloos wordt, recht heeft op WW. Daarvoor moet hij wel voldoen aan een aantal wettelijk verplichtingen. Aantonen dat hij niet door eigen schuld werkloos werd, bijvoorbeeld, en dat hij in Nederland verblijft, actief solliciteert en passend werk accepteert. Hij moet correcte informatie doorgeven over inkomsten, sollicitaties, ziekte, verblijfplaats en andere wijzigingen die tijdens de duur van de WW-uitkering plaatsvinden.

In werkelijkheid vertrekt een deel van de werknemers naar Polen en doet niets om opnieuw werk te vinden. Om dat te verhullen, worden ze bijgestaan door tal van malafide tussenpersonen, die op hun naam nepsollicitaties doen. Brieven van het UWV gaan naar een vals adres, waar ze worden onderschept en door de tussenpersoon beantwoord en ondertekend. Als het UWV een bewijs wil zien van verblijf in Nederland, zorgt de tussenpersoon voor Nederlandse aankoopbonnen.

Uiteindelijk bleken zeker 150 Poolse tussenpersonen actief, die vorig jaar zo’n 9400 uitkeringsontvangers bijstonden. Uit een interne steekproef van het UWV blijkt dat 30 procent van de Poolse WW’ers die met een tussenpersoon werken, niet in Nederland verblijft. Dat duidt erop dat duizenden Polen frauderen of hebben gefraudeerd en dus ten onrechte WW hebben ontvangen. Nieuwsuur heeft informatie over gedocumenteerde zaken in bezit, waarin Polen meerdere jaren WW ontvingen terwijl ze heimelijk in Polen verbleven.

Het blijkt legaal mogelijk dat een arbeidsmigrant via de draaideur-WW zes maanden in Nederland kan werken, vervolgens drie maanden een uitkering ontvangt en weer zes maanden werkt enzovoort. Of ze in die drie maanden van de uitkering in Nederland of Polen verblijven, blijkt moeilijk te controleren.

Siebe Sietsma en Christel Voorn deden uitgebreid onderzoek naar de fraude, spraken met UWV-medewerkers, kregen inzage in vertrouwelijke justitiële en overheidsdocumenten, en maakten zelf undercoveropnames. Spraken met Nederlandse werkgevers en via tolken met Poolse instanties. Legden vervolgens vragen voor aan het UWV, het ministerie van SWZ en zijn inspectie. Daarnaast deden ze online research om de Poolse tussenpersonen in Nederland via hun advertenties op fora in het vizier te krijgen. Dit met behulp van Google Translate. Ze deden vooronderzoek voor de undercoveropnames door via sms, mail en telefoon contact te leggen met deze ‘bureautjes.

Door het UWV blijken ze onvolledig geïnformeerd. Op de vraag hoeveel onderzoeken de instantie in totaal gedaan had naar fraude met WW-uitkeringen door Polen of andere arbeidsmigranten uit Midden- en Oost-Europese landen (MOE-landers) noemt het UWV vijf onderzoeken en zegt dat het de rapporten daarover niet kan versturen omdat die nog moeten worden gescreend. Maar…in een Kamerdebat met minister Koolmees werd bekend dat er door het UWV veel meer onderzoeken gedaan waren. Toen Sietsma en Voorn die opvroegen, werd daarop niet gereageerd en hebben ze een WOB-verzoek gedaan. Op 1 februari kregen ze – ‘toevallig’ tegelijk met de Kamer – wel 38 documenten toegestuurd, waaronder 17 onderzoeken.

De uitzending zelf heeft los van de grote media-aandacht een grote impact gehad: Kamervragen, onderzoeken en maatregelen van de minister.

Gaandeweg begrepen Sietsma en Voorn dat er twee routes waren om een uitkering in Polen te ontvangen. De bovengenoemde illegale: doen alsof je tijdens een reguliere WW in Nederland verblijft. De legale route: de uitkering officieel naar Polen exporteren voor drie maanden. Ze hebben er toen voor gekozen te focussen op de harde fraude en op een later moment de legale export-WW-route nader te onderzoeken. Toen ze ontdekten dat het succespercentage van deze regeling – een baan vinden in Polen – opvallend laag was (1%), hebben Sietsma en Voorn hier een nieuw verhaal aan gewijd, dat op 16 maart 2019 in Nieuwsuur werd gepresenteerd. Ook in dit geval heeft het UWV structurele steken laten vallen en liet ook de samenwerking met Polen op zijn zachts gezegd veel te wensen over. Nederlandse werkgevers hadden soms de Poolse ‘vakantiehouders’ al een terugkeergarantie gegeven.

Tips

Vind documentatie die het structurele karakter van het fenomeen dat je onderzoekt ondersteunt. Combineer dat zo mogelijk met eigen ‘proef op de som onderzoek’. Als je die twee elementen hebt kun je je lezer/kijker maar ook verantwoordelijke bestuurders undeniable facts voorschotelen.