De Avond van de Onderzoeksjournalistiek

Wie maakten in 2018 de beste onderzoeksjournalistiek in Nederland en Vlaanderen? Op 22 maart reikt de Vereniging van Onderzoeksjournalisten De Loep 2018 en de VVOJ Aanmoedigingsprijs uit aan journalisten die zich vorig jaar hebben onderscheiden met opmerkelijke publicaties, uitzendingen en digitale dossiers. Wie gaan naar huis met de beeldjes, de geldbedragen en de eer? Kom op 22 maart naar De Avond van de Onderzoeksjournalistiek en maak het live mee!

Daniël Verlaan – RTL Nieuws

door: Rineke van Houten

Op een dag ontving Nova (20) uit het niets een mailtje van iemand die zei persoonlijke foto’s van haar in bezit te hebben. Hij zou ze verspreiden als ze niet mee zou werken. Dezelfde dag volgde nog een mailtje, met een collage van foto’s van haarzelf, sommige al jaren oud. Er volgden opdrachten als ‘Maak een seksfilmpje van minimaal 5 minuten en stuur dat binnen 24 uur op.’ Haar onbekende belager was binnengedrongen in haar iCloud en kon bij al haar WhatsApp-gesprekken, notities en foto’s.

Nova bleek een van de honderden slachtoffers van een professioneel georganiseerd netwerk van 2000 jongens en mannen, dat RTL Nieuws-journalist Daniël Verlaan in 2018 op het spoor kwam. De leden deelden gestolen naaktfoto’s en -video’s van meisjes. Tienduizenden afbeeldingen en video’s werden op een centrale plek op volledige naam en woonplaats opgeslagen, met links naar de socialemediaprofielen van de slachtoffers. Verlaan, die als techjournalist niet onbekend is met duistere online fora en netwerken, schrok van de omvang en de systematische werkwijze: “Dit had ik nog nooit gezien.”

Beeldmateriaal

Zijn onderzoek begon nadat hij had gelezen over een Amerikaans netwerk van mannen die wraakpornobeelden delen, vaak geselecteerd op locatie. Bijvoorbeeld alleen foto’s van meisjes uit een bepaalde stad. Verlaan: “Ik vroeg mij af of dat ook in Nederland gebeurt.” Via een berucht forum waar wraakporno wordt gedeeld, vond hij een link naar een zogeheten Discord-groep, een soort online chatgroep. Hij meldt zich onder een valse naam en mengt zich in de chats. Om mee te chatten en het vertrouwen te winnen, maakt Verlaan zich de terminologie van de deelnemers eigen: hij weet al snel dat ‘wins’ naaktbeelden zijn en ‘rippen’ verwijst naar het downloaden en doorzoeken van de iCloud. Er komen vragen voorbij zoals: ‘Kent iemand een meisje, kunnen we haar hacken?’ Een groot deel van het getoonde beeldmateriaal komt van gehackte telefoons of voormalige vriendinnetjes. En creatief zijn de mannen ook. Verlaan: “Als op een foto alleen de borsten van een meisje te zien waren, monteerden ze er een hoofd van een andere foto in of maakten ze er een collage van.” Zijn doel was toegang te krijgen tot de ‘Mega’, de online fotocollectie, een bibliotheek waar alle beelden met naam en toenaam werden opgeslagen. Langzaam won hij het vertrouwen van de beheerders. Hij wist dat het pas echt zou lukken als hij zelf naaktfoto’s van een meisje zou aanleveren. Glimlachend: “Mijn vriendin bood zich aan, maar dat leek de hoofdredactie van RTL Nieuws niet zo’n goed idee.” Een Amerikaans pornomodel was bereid tegen betaling te poseren en Verlaan bedacht nepprofielen die hij aan de foto’s koppelde. Toen was hij binnen. Na bijna drie maanden lag de database voor hem open en kon hij het bewijsmateriaal veiligstellen. Hij downloadde het volledige archief en sloeg het op op zijn computer, versleuteld met Cryptomator.

De slachtoffers

Om uit te vinden hoe de jongens aan de foto’s waren gekomen, of de foto’s echt waren en of ze bij de juiste persoon hoorden, wilde Verlaan enkele slachtoffers benaderen. Besloten werd de gesprekken te laten voeren door een vrouwelijke collega, omdat een man misschien zou afschrikken en Verlaan zichzelf niet genoeg empathie toedicht voor moeilijke gesprekken. Ze kozen vrouwen die al wat ouder waren en een stabiele relatie hadden, in de hoop dat ze minder kwetsbaar zouden zijn. “Mijn collega sprak vijf vrouwen en alle vijf bevestigden ze dat zij op de foto’s stonden, maar sommigen hadden geen idee dat er foto’s van ze circuleerden. Dat was een schok. Eén vrouw zei dat ze het liever niet had geweten. Ik dacht: ik doe iets fantastisch voor deze mensen, maar had me niet gerealiseerd hoe heftig het kan zijn. Een ander was daarentegen juist blij dat we de misstand aankaartten.”

In overleg met de hoofdredactie lichtte Verlaan ook de politie in. “We zijn geen verlengstuk van de politie, maar vonden het in dit geval onze burgerplicht. Er waren minderjarige slachtoffers bij betrokken.” De omroep wachtte enkele dagen met het naar buiten brengen van het nieuws, om te voorkomen dat eventueel bewijsmateriaal voor de politie zou verdwijnen. Later bleek dat de politie al langer onderzoek deed naar de herkomst van wraakporno uit hetzelfde netwerk. “Dat het om een grootschalig en professioneel netwerk ging, werd duidelijk door ons onderzoek,” aldus Verlaan.

Impact

Na de uitzendingen van RTL Nieuws haalde de beheerder van het netwerk de foto’s en het beeld offline. In de chatrooms werd het onrustig, zag Verlaan. ‘Wie is hier de verrader?’ ‘We hebben een mol!’ Twee leden zijn inmiddels veroordeeld tot respectievelijk 12 en 24 maanden celstraf. Rond de zeventig vrouwen meldden zich bij de redactie met de vraag of hun foto’s misschien ook waren opgeslagen. Verlaan: “Dat was lastig. Moesten we al die namen door het netwerk halen en hen persoonlijk een bericht sturen? Uiteindelijk heb ik het wel gedaan. Gelukkig leverde geen van de zeventig namen een match op.”
Nog steeds ontvangt hij af en toe een mailtje van een bezorgd meisje. “Ze heeft dan ooit een naaktfoto gestuurd naar een jongen en is bang dat die is verspreid.” Verlaan hoopt dat zijn onderzoek bijdraagt aan de bewustwording rond dit thema: “Dat je als vrouw jezelf en je cloud moet beschermen tegen dergelijke gestoorde gasten. En dat deze mannen weten dat hun acties niet alleen ethisch verwerpelijk zijn, maar ook nog eens strafbaar.”

TIPS voor veilig en handig onderzoek

  • TOR (gratis) – voor anoniem browsen. Het TOR-netwerk vermomt je identiteit door het omleiden van je internetverkeer over verschillende TOR-servers. Je internetverkeer wordt versleuteld, zodat het niet naar jou kan worden herleid.
  • Signal (gratis) – versleutelde communicatieapplicatie.
  • Cryptomator – gratis desktop-app om informatie veilig te bewaren (versleutelen).
  • Hunch.ly – Archiveert alles wat jij in de browser doet. Op basis daarvan kun je makkelijk terugzoeken.