De Avond van de Onderzoeksjournalistiek

Wie maakten in 2018 de beste onderzoeksjournalistiek in Nederland en Vlaanderen? Op 22 maart reikt de Vereniging van Onderzoeksjournalisten De Loep 2018 en de VVOJ Aanmoedigingsprijs uit aan journalisten die zich vorig jaar hebben onderscheiden met opmerkelijke publicaties, uitzendingen en digitale dossiers. Wie gaan naar huis met de beeldjes, de geldbedragen en de eer? Kom op 22 maart naar De Avond van de Onderzoeksjournalistiek en maak het live mee!

Luk Dewulf, Gerald Bareebe en Inge Wagemakers, voor Vranckx & de Nomaden – VRT

door: Annick Hus

Een moeder die haar kind vermoordt omdat het gehandicapt is: het blijft moeilijk te vatten. Toch zijn zogeheten genademoorden in Oeganda realiteit. Precies een jaar na de uitzending van ‘Mercy Killing’, een docu die deze problematiek in Oeganda onder de aandacht bracht, spreken we de makers Luk en Inge op een zonnig Antwerps terras.

Soms leiden vriendschappen tot verrassende creaties. Dat geldt zeker voor die van Inge Wagemakers en de Oegandese Rose. Toen ze elkaar jaren geleden leerden kennen, hadden ze nooit kunnen denken dat hun vriendschapsband zou resulteren in een spraakmakende documentaire over kindermoorden. “Rose en ik hebben elkaar aan de Universiteit van Antwerpen leren kennen”, vertelt Inge. “Nadat haar zoontje was geboren, verhuisde ze naar Oeganda, maar we hielden contact. Ze was ook geregeld in ons land, voor de medische opvolging van haar kind. Dan maken we telkens van de gelegenheid gebruik om wat bij te praten. In Oeganda begeleidt Rose kinderen met een handicap, iets wat wel eens ter sprake komt.”

De gesprekken over gehandicapte kinderen in een ontwikkelingsland als Oeganda deden bij Luk, de partner van Inge, vragen rijzen. “Ik vroeg me in eerste instantie af hoe het is om een kind met een beperking groot te brengen in een land waar weinig voorzieningen voorhanden zijn”, zegt Luk. “Zo vertelde Rose het verhaal van een moeder en haar kind op de vlucht voor hun familie. De moeder vreesde oprecht voor het welzijn van haar gehandicapte telg. Een ander verhaal ging over een tante die haar zieke nichtje liet verkommeren. Rose suggereerde dat op deze manier sommige Oegandezen een passieve moord begaan, om een gehandicapte nakomeling te ‘elimineren’. Deze verhalen intrigeerden ons zodanig, dat we besloten een beurs voor een vooronderzoek aan te vragen.”  

Wisselende hypothese

Inge: “Het opzoekwerk van Gerald was voor ons een eyeopener. Wat hij ontdekte, strookte niet met onze eerste hypothese. Wij gingen ervan uit dat het de naaste familie was die het gehandicapte kind liever kwijt dan rijk was. Al snel bleek dat het de moeders zelf waren, die overgingen tot de genademoord. Wanneer een vrouw een gehandicapt kind op de wereld zet, is de kans dat de man haar verlaat reëel. Mettertijd geraakt ze compleet geïsoleerd, omdat ook de plaatselijke gemeenschap niets met haar te maken wil hebben. De aanhoudende frustraties zorgen ervoor dat een moeder in sommige gevallen overgaat tot het vermoorden van haar eigen kind.”

Anonieme getuigenissen

Eens het voor Inge, Luk en Gerald duidelijk was wat er zich precies afspeelde in de Oegandese gemeenschap, was de tijd rijp om alles te registreren. Inge: “Omdat de problematiek zo delicaat was, waren we heel blij met de hulp van Gerald en Rose. Het is bijzonder moeilijk om als buitenstaander van de ene dag op de andere bij een lokale gemeenschap in Oeganda neer te strijken en te verlangen dat ze hun verhaal doen. Daarom hebben we al het voorbereidende werk aan onze vrienden ter plaatse overgelaten. Pas wanneer zij het vertrouwen van de hoofdrolspelers hadden, zijn wij met de camera op zak naar Oeganda vertrokken. Al was er een stevig vooronderzoek, eenmaal daar moesten we nog veel uitzoeken.”

“Het is en blijft een hele opgave om zulke pakkende getuigenissen vast te leggen”, bevestigt Luk. “Het is voor een moeder al niet makkelijk om haar verhaal te doen aan iemand die ze vertrouwt. Wanneer er dan ook nog eens camera bijkomt, die haar bekentenis gaat registreren, wordt het een ander verhaal. We hebben er bewust voor gekozen alle getuigenissen anoniem te houden. Wat deze vrouwen hebben gedaan, is strafbaar. Maar aan de andere kant is wat ze doen ook ergens te begrijpen, zeker wanneer je alle aspecten van hun leven in acht neemt. We werkten daarom met anonieme getuigenissen, ook om de veiligheid van deze vrouwen te garanderen.”

Luc: “Tegelijk moet je goed beseffen wie je voor je hebt. Deze vrouwen zijn niet altijd even stabiel. Ze hebben bovendien ervaring met geweld. Het is daarom belangrijk dat je controle hebt over de situatie. We zorgden er altijd voor dat we met voldoende mensen aanwezig waren. Daarnaast kozen we zelf de locatie voor het interview, dit ook om de anonimiteit van de geïnterviewde te waarborgen.”

Activisme versus journalistiek

Inge en Luk werkten twee jaar aan ‘Mercy Killing’. Niet voltijds, wel met volle overgave. “De projecten die we samen doen, daar werken we met hart en ziel aan. We willen er onze tijd voor nemen, zodat het kan groeien. Wanneer we middenin een project zitten, maakt het sowieso deel uit van ons dagelijks leven. We praten erover aan de ontbijttafel, tijdens een zondagse wandeling. Luk en ik wisselen constant van ideeën, wat soms best tot discussies leidt”, vertelt Inge. Luk: “Ik ben de journalist, terwijl Inge meer de idealist is. Soms neemt het idealisme toch de bovenhand en willen we gewoon de wereld verbeteren.”

Inge: “We houden elkaar in evenwicht. Met mijn achtergrond als onderzoeker zal ik sterk inzetten op het feitelijke en onderzoekmatige. Luk heeft vanuit zijn journalistieke achtergrond meer oog voor de ‘scoop’ en het onderbouwen van een verhaal. Dat leidt dan tot discussies, die soms heel diep gaan. Deze gesprekken beïnvloeden ons werk op een positieve manier.”

Luxeproblemen

In Oeganda is de scheidingslijn tussen journalistiek en activisme onduidelijk, zo niet afwezig. Dat ondervond Luk ook toen hij samenwerkte met Gerald. “Gerald behoort, volgens de Wereldbank, tot de tien meest invloedrijke activisten van Afrika. Hij is daarnaast ook journalist. In landen als Oeganda is nieuwsverslaggeving veel crucialer dan bij ons. Je kunt er met journalistiek een veel grotere impact hebben. De stiel is er ook risicovoller dan bij ons, soms vrezen journalisten voor hun leven. Als we bij ons iets blootleggen, dan gaat het over geld, fraude, politieke wantoestanden. In een land waar amper welvaart is, gaat het zelden over zulke luxeproblemen.”

 

Testpubliek

Zodra alle getuigenissen waren vastgelegd en de verhaallijn duidelijk was, ging Luk aan de slag met de montage. “Om de documentaire vorm te geven, hebben we een beroep gedaan op de deskundigheid van een vijftiental vrienden. Zij keken bij ons thuis naar de eerste versie van ‘Mercy Killing’, om daarna commentaar te geven. Eens we die feedback hadden verwerkt, organiseerden we een tweede evaluatiemoment met nog eens vijftien andere vrienden. Ook de eindredacteur van Vranckx gaf ons de nodige input.”

Intussen is het een jaar geleden dat ‘Vranckx en de Nomaden’ op Canvas de reportage ‘Mercy Killing’ uitzond. De daaropvolgende maanden toerden Luk en Inge rond om te praten over hun ervaringen. Luk: “Naar aanleiding van de uitzending op Canvas werd door een Europees Parlementslid gespeecht in het Europees Parlement. Een resolutie werd goedgekeurd om mercy killings in Oeganda tegen te gaan. Toch is de problematiek nog niet tot in het plaatselijke parlement geraakt. Binnenkort gaan we ook nog langs bij de EEAS, de Europese dienst voor extern optreden.”

“We hadden niet verwacht dat onze reportage zoveel navolging zou krijgen”, zegt Inge. “We hadden niet het meest ‘sexy’ thema. Ik vergelijk ons werk soms met de ‘child sacrifices’ van een tiental jaar geleden. Toen kwam aan het licht dat kinderen in sommige religieuze kringen werden geofferd. Jaren later merk je dat er ngo’s zijn die rond dit probleem werken, dat er nationale beleidsplannen zijn die deze praktijken bestrijden. Ik hoop dat ‘Mercy Killing’ hetzelfde teweeg kan brengen. De genademoorden bleven tot nu toe onder de radar, we hopen dat onze reportage betere tijden in gang kan zetten.”

Klompvoetjes

Dat Inge en Luk begaan zijn met wat ze doen, bleek tijdens de opnames, toen ze de zieke Karen ontmoetten. “We klopten aan bij haar moeder en zagen meteen dat het meisje met de klompvoetjes er niet best uitzag. Omdat ze warm aanvoelde, besloten we de opnames te onderbreken, zodat we haar naar het dichtstbijzijnde ziekenhuis konden brengen. We bleven wel draaien. Zo kun je in de langere versie van de documentaire zien dat we pas in het derde ziekenhuis een thermometer vonden om vast te stellen dat Karen koorts had. Ze heeft toen meteen medicatie gekregen tegen malaria.”

Op dat moment hebben ze als ploeg ingegrepen in een leven, beseffen ze. “We hadden die dag besloten om Karen naar het ziekenhuis te brengen. Niet dat haar moeder er nog niet aan gedacht had, maar voor haar was het een onmogelijke financiële stap. Als wij niet hadden aangeklopt, dan was Karen er nu misschien niet meer geweest. We volgen de situatie ginder nog steeds. Zo is Karen onlangs geopereerd aan haar klompvoetjes, een ingreep die wij bekostigen. Haar voetjes staan al rechter en ze kan zich in een rolstoel bewegen. Dat kind had gewoon klompvoetjes, verder was er niets mis met haar. Zo zie je dat een ingreep een heel leven kan veranderen. Op deze manier proberen we ook nu nog een relevante bijdrage te leveren, zij het op afstand.”

De documentaire ‘Mercy Killing’ is nog tot aan de uitreiking van De Loep te bekijken op de website van de VVOJ.