De Avond van de Onderzoeksjournalistiek

Wie maakten in 2018 de beste onderzoeksjournalistiek in Nederland en Vlaanderen? Op 22 maart reikt de Vereniging van Onderzoeksjournalisten De Loep 2018 en de VVOJ Aanmoedigingsprijs uit aan journalisten die zich vorig jaar hebben onderscheiden met opmerkelijke publicaties, uitzendingen en digitale dossiers. Wie gaan naar huis met de beeldjes, de geldbedragen en de eer? Kom op 22 maart naar De Avond van de Onderzoeksjournalistiek en maak het live mee!

Karlijn Kuijpers, Tim Staal en Thomas Muntz (Platform Investico) en Gert-Jan Dennekamp (Nieuwsuur)

Door: Jef Poortmans

Karlijn Kuijpers, Tim Staal en Thomas Muntz van onderzoeksplatform Investico hebben samen met tv-collega Gert-Jan Dennekamp van Nieuwsuur een hallucinant verhaal gebracht over een nieuw soort rechtspraak. Uit hun artikelen en tv-reportages blijkt hoe in Nederland de laatste jaren steeds meer mensen voor een private rechtbank zijn gedaagd die enkel digitale vonnissen velde. Het ging voornamelijk om incassozaken van schulddossiers.

Centraal in de verhalen staat de Nederlandse onderneming E-Court, een privébedrijf dat arbitragediensten aanbiedt aan bedrijven die als schuldeiser optreden. Uit het onderzoek blijkt dat vooral zorgverzekeraars en webshops gebruikmaken van E-Court om openstaande schulden bij wanbetalers op te halen.
Het is een soort bulkrechtspraak, waarin zij honderden dossiers tegelijk aan E-Court afleveren. Vervolgens schift het algoritme van E-Court de stukken bij elk dossier en levert een digitale arbitrage-uitspraak af. Aan het einde van de rit zit een reeks ‘arbiters’, meestal advocaten die voor E-Court bijklussen, om de algoritmische uitspraken te tekenen. Om die vonnissen afdwingbaar te maken, is een stempel van een echte rechtbank nodig. In theorie zouden de rechters de vonnissen moeten controleren of alles correct is verlopen, maar in de praktijk werden ze en masse afgestempeld op een enkele rechtbank, die van Almelo.
Op die manier heeft E-Court in de afgelopen jaren tienduizenden vonnissen afgeleverd, zo’n 20.000 in 2017 alleen al. De onderzoeksjournalisten voeren in hun verhalen enkele getuigen op die ‘veroordeeld’ zijn door E-Court. Eentje is een Tunesische man die het Nederlands onvoldoende machtig is om goed te begrijpen wat zijn rechten en plichten zijn wanneer hij voor E-Court wordt gedaagd. Daarmee wordt meteen duidelijk wie de voornaamste slachtoffers zijn van deze privérechtspraak: sociaal zwakkere mensen, die niet beseffen dat ze ook de keuze hebben om hun incassozaak in een echte rechtbank te laten behandelen.
Het verhaal wordt helemaal absurd wanneer blijkt dat zulke privérechtspraak een duwtje in de rug kreeg vanuit politieke hoek. Verschillende Nederlandse parlements- en regeringsleden vonden het arbitragemodel een mooi instrument om de rechtspraak in Nederland te vermarkten. Daarmee gingen ze voorbij aan het feit dat de algoritmische rechtspraak van robotrechter E-Court niet transparant was en zelfs in strijd is met de Europese Rechten van de Mens, zo blijkt uit het onderzoek.

Impact
De reportages van het team van vier journalisten hebben hun effect niet gemist. Kort na de publicaties is de rechtbank van Almelo gestopt met de goedkeuring van de vonnissen van E-Court. “Er waren al langer twijfels binnen de rechterlijke macht over die praktijken”, vertelt Tim Staal van Investico. “Het hielp ons onderzoek dat ook de rechters er sceptisch tegenover stonden. Helemaal uitzonderlijk was dat een advocaat-generaal van de Hoge Raad on the record over dit soort zaken wilde spreken. Dat komt bijna nooit voor, omdat die volstrekt partijdig moeten zijn.”
Een andere belangrijke bron die aan het woord komt, is een van de arbiters die enthousiast uitlegt hoe E-Court werkt en wat hij als arbiter doet. Dat is evenwel niet zonder slag of stoot gegaan. “We hadden een lijst gemaakt van alle arbiters en ze een voor een opgebeld met de vraag om ons de digitale arbitragepraktijk uit te leggen”, vertel Karlijn Kuijpers van Investico. “Al snel stuurde E-Court een mail rond naar hun arbiters om niet met ons te praten.” Op de valreep kreeg het onderzoeksteam toch een van die arbiters te pakken die hun in detail uitlegde wat hij voor E-Court deed.

Details
Afdalen tot in de allerkleinste details was belangrijk voor het onderzoek, zo zegt Kuijpers. “Je hebt die detailkennis nodig. Je moet van alles weten hoe het precies zit om er met experts over te kunnen praten en ze de juiste vragen te stellen, bijvoorbeeld over de mogelijke inbreuken van dat systeem”, legt ze uit.
Net als bij de arbiters heeft het onderzoeksteam online enkele mensen gevonden die wilden getuigen over hoe ze door E-Court zijn gedaagd en veroordeeld. “Op een nieuwssite vonden we reacties van gedaagden onderaan een advertentie van een deurwaarderskantoor waarmee E-Court zaken deed”, vertelt Tim Staal. “Daarop hebben we die mensen benaderd om hun verhaal te doen.”
De gebruikers en voorstanders van de digitale arbitrage wilden niet aan het woord komen. “Toen we eenmaal in de wederhoorfase kwamen, deinsden sommige partijen terug”, vertelt Gert-Jan Dennekamp van Nieuwsuur. “Geen enkele van de zorgverzekeraars die E-Court gebruikten, noch E-Court zelf wilden voor de camera praten. Wat het verhaal des te opmerkelijker maakt. Zij die het systeem prezen als goedkoper en efficiënter wilden er niets over vertellen.” En dat ondanks de geruime tijd die ze kregen om op de vragen van de vier journalisten te antwoorden.
“In mijn uitzending moest ik uiteindelijk een deurwaarder dat arbitragesysteem laten verdedigen. Dat was belangrijk voor het evenwicht van mijn reportage”, legt Dennenkamp uit. “Ik snap nog altijd niet waarom E-Court en de zorgverzekeraars niet wilden meewerken. Als ze werkelijk vinden dat dat systeem beter is en bestaansreden heeft, ga dan voor de camera zitten om dat uit te leggen.”

Overleg vroeg en vaak
Een van de uitdagingen van het onderzoek was de samenwerking tussen print en televisie. “Die hebben verschillende werktempo’s”, verduidelijkt Dennekamp. “Daarom moet je steeds goed met elkaar overleggen wanneer je wat doet. Als je voor een geschreven verhaal aan het wederhoor begint, moet je voor tv al een deel hebben ingeblikt. Die wederhoorfase kan namelijk contacten compliceren”, legt hij uit. “In het geschreven stuk worden mensen levend opgevoerd die achteraf niet meer op camera wilden komen en enkel schriftelijk wilden reageren. Voor tv is dat een groot verschil.”
Tim Staal: “Bij zo’n onderzoek voor verschillende media is het belangrijk ze allemaal van meet af aan te betrekken”, legt hij uit. “Bij sommige bronnen heb je maar één kans. Dan moet je op voorhand met alle betrokken mediapartners overleggen als je die benadert. Bij E-Court mocht het overigens niet baten, zelfs met een goede onderlinge coördinatie.”

 

Platform Investico

 

Nos Nieuwsuur