De Avond van de Onderzoeksjournalistiek

Wie maakten in 2018 de beste onderzoeksjournalistiek in Nederland en Vlaanderen? Op 22 maart reikt de Vereniging van Onderzoeksjournalisten De Loep 2018 en de VVOJ Aanmoedigingsprijs uit aan journalisten die zich vorig jaar hebben onderscheiden met opmerkelijke publicaties, uitzendingen en digitale dossiers. Wie gaan naar huis met de beeldjes, de geldbedragen en de eer? Kom op 22 maart naar De Avond van de Onderzoeksjournalistiek en maak het live mee!

Ine Renson – De Standaard

Een nieuwe vorm van onderzoeksjournalistiek bedrijven, het is niet iedereen gegeven. Journaliste Ine Renson waagde zich in 2018 aan een bijzonder onderzoeksproject, waarbij de data die haar verhaal moesten schrijven nog niet voorhanden waren. Samen met de Universiteit Antwerpen en de Vlaamse Milieumaatschappij stampte ze daarom ‘CurieuzeNeuzen’ uit de grond, een grootschalig onderzoek waaraan maar liefst 20.000 burgers deelnamen. “Ik noem het interactieve datajournalistiek, maar Filip Meysman spreekt over embedded data journalism. Hoe dan ook: een unieke ervaring.”

Door: Annick Hus

Journalisten die zich in een bepaalde materie verdiepen, kunnen in het beste geval rekenen op wat bijvangst. Toen Ine Renson van De Standaard een dossier ging bijhouden over de luchtkwaliteit in Vlaanderen, had ze niet gedacht dat dit zou uitmonden in het grootschalige onderzoek CurieuzeNeuzen. Ine: “Het onderzoek is eigenlijk een uitloper van de reeks ‘2030 is nu’. Dit project, waarmee De Standaard in 2017 van start ging, neemt de klimaatdoelstellingen onder de loep. Zo verdiepte ik me twee jaar geleden in de luchtkwaliteit in Vlaanderen. Na stevig wat lees- en onderzoekswerk kwam ik tot de vaststelling dat men nog te vaak uitging van veronderstellingen en onzekerheden. Dankzij zestig Vlaamse meetstations staan ons gegevens over de luchtkwaliteit ter beschikking, maar die volstaan niet om een duidelijk beeld te geven voor alle uithoeken van ons gewest.”

Publieke reacties

Toen Ines eerste dossier over de luchtkwaliteit in Vlaanderen gepubliceerd werd, merkte ze al snel dat dit thema enorm leefde. “Er kwamen veel reacties op het dossier, we kregen allerlei vragen. Mijn inbox zat vol met mailtjes van mensen die meer wilden weten. Het werd duidelijk dat we nog een stap verder moesten gaan in ons onderzoek, omdat ook wetenschappers het oneens waren over de vraag hoe het nu echt bij ons gesteld was. Gaandeweg rees de vraag of het mogelijk was om de luchtkwaliteit in de straten van Vlaanderen te meten.”

Onder de noemer CurieuzeNeuzen wisten de Universiteit Antwerpen en vzw Ringland in 2016 al 2000 inwoners van Antwerpen te enthousiasmeren om de luchtkwaliteit in hun straat op te tekenen. Zou dit project ook een Vlaams succes kunnen worden? Ine zocht het uit. “Ik contacteerde hoogleraar Filip Meysman, die had meegewerkt aan CurieuzeNeuzen in Antwerpen. Ik vroeg hem of hij het zag zitten dit project over heel Vlaanderen uit te rollen. Het duurde enkele maanden voordat hij toehapte; hij was nog aan het bekomen van het eerste CurieuzeNeuzen-onderzoek. Eens we samen met Meysman en de Vlaamse Milieumaatschappij hadden uitgemaakt waar we naartoe wilden, kreeg ons onderzoek steeds meer vorm.”

Kranten vs meetbuisjes

In tegenstelling tot de klassieke datajournalistiek, waarbij journalisten aan de slag gaan met bestaande data, moest Ine de gegevens voor haar onderzoek in het voorjaar van 2018 zelf verzamelen. “Een concreet draaiboek hadden we niet. Mensen enthousiast krijgen om mee te werken aan ons onderzoek, dat was de grootste uitdaging. Zij waren immers degenen die de data moesten leveren. Het was ook de eerste keer dat ik als journalist zo intens samenwerkte met mensen van de marketingafdeling. Zij moesten me helpen om een uitgebreide mediacampagne op poten te zetten, van flyers en posters tot radio- en tv-reclame. Als krant is het uiteraard interessant om je lezers bij een verhaal te kunnen betrekken. Zo groeide stilaan de overtuiging dat als we over heel Vlaanderen kranten kunnen verdelen, dat we dat ook kunnen met meetbuisjes.”

Zodra de mediacampagne van start ging, reageerden de eerste geïnteresseerden al. “Meer dan 52.000 mensen meldden zich in het voorjaar van 2018 aan om deel te nemen aan CurieuzeNeuzen”, zegt Ine. “Rekening houdend met hun woonplaats selecteerden algoritmen 20.000 deelnemers. De geselecteerden ontvingen een bord waaraan twee buisjes waren bevestigd. We vroegen om dit bord in de maand mei buiten te hangen en op die manier de plaatselijke luchtkwaliteit te meten. Liefst 95 procent van de deelnemers leverde bruikbaar materiaal af, dat de mensen van de Universiteit Antwerpen verder hebben geanalyseerd.”

Interactieve website

Toen de resultaten van het onderzoek binnen waren, kon Ine aan de slag met de verdere uitwerking. “Ik vond het bijzonder interessant om zo nauw samen te werken met de Vlaamse Milieumaatschappij en de Universiteit Antwerpen. Zo wist ik hoe alle gegevens die we ter beschikking kregen tot stand kwamen en dat ze ook juist waren. Die stevig onderbouwde informatie gaf me veel vertrouwen in het slagen van dit project. De Standaard had overigens het privilege om de resultaten van het onderzoek als eerste te publiceren.”

Bij de verdere uitwerking van CurieuzeNeuzen werd Ine nauwlettend in de gaten gehouden door de collega’s van de Universiteit Antwerpen en de Vlaamse Milieumaatschappij. “Ik vond het zeer geruststellend dat beide partijen er vertrouwen in hadden dat het onderzoek bij mij in goede handen was. Omdat ik bij het hele proces betrokken was geweest – ‘embedded’, zoals Filip zegt – had ik het hele dossier goed in de vingers en kon ik als journalist beter met de informatie spelen. Je mag nooit vergeten dat niet alle lezers evenveel kennis hebben. Elk woord, elke zin is daarbij belangrijk. Om nog meer impact te hebben, kozen we ervoor om het verhaal te versterken met foto’s en andere visualisaties. Zo lanceerden we een interactieve kaart van Vlaanderen, waarop je de luchtkwaliteit in jouw straat kunt nagaan. In de longread integreerden we filmpjes en visualisaties om het geheel nog aantrekkelijker en duidelijker te maken.”

Groot succes

CurieuzeNeuzen was een groot succes. Het project zorgde voor een ongeziene navolging. “Het was niet de eerste keer dat ik meewerkte aan een groter project, maar de impact van een productie kan sterk variëren. Toch was de navolging waarop CurieuzeNeuzen kon rekenen onvoorstelbaar. Niet alleen de 20.000 deelnemers waren enthousiast, ook tal van lezers bevestigden het succes van dit initiatief.”

CurieuzeNeuzen is in Vlaanderen stilaan uitgegroeid tot een begrip. Vrijwel iedereen weet wat het project inhoudt, wat aangeeft dat dit sterk staaltje van onderzoeksjournalistiek een breed publiek heeft bereikt.

Meer weten?

Surf dan naar deze website.